ओम डिसी 
अहिले नेपालमा हरेक वर्ष अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको फलाम विदेशबाट आयात हुने गर्छ। विकास निर्माणदेखि उद्योगधन्दासम्म आवश्यक पर्ने फलामका लागि नेपाल ठूलो मात्रामा विदेशी बजारमा निर्भर छ।
तर के तपाईंलाई थाहा छ— आजभन्दा करिब डेढ सय वर्षअघि यही नेपालमा एउटा यस्तो ठाउँ थियो, जहाँ विदेशबाट फलाम ल्याएर होइन, नेपालकै पहाडको गर्भबाट फलाम निकालेर त्यसलाई प्रशोधन गरिन्थ्यो?
त्यति मात्रै होइन, त्यही फलामबाट नेपाली सेनाका लागि बन्दुक तथा युद्ध सामग्री उत्पादन गर्ने कारखानासमेत सञ्चालनमा थियो। त्यो ठाउँ थियो— रामेछापको दुर्गम पहाडी क्षेत्रमा रहेको ठोसे।
आज विदेशबाट अर्बौँको फलाम भित्रिँदा, कुनै समय नेपालमै फलाम निकालेर बन्दुक बनाउने त्यो कारखाना आखिर किन बन्द भयो? र ठोसेको त्यो गौरवशाली इतिहास कहाँ हरायो? आउनुहोस्, चर्चा गरौँ नेपालको ओझेल परेको फलामको त्यो ऐतिहासिक विरासतको…
भू-राजनीतिक संकट र ठोसे मेगजिनको बीजारोपण
यस कथाको आधारशिला बुझ्न हामी समयको पाङ्ग्रालाई पछाडि घुमाएर उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यतिर पुग्नुपर्छ। वि.सं. १९११ सालको समय थियो। तत्कालीन नेपालको राजनीतिमा श्री ३ जङ्गबहादुर राणाको उदय भइसकेको थियो भने सिंहासनमा श्री ५ सुरेन्द्रविक्रम शाह विराजमान थिए। उत्तरतर्फको हिमाली सीमानामा तिब्बतसँगको व्यापारिक र कूटनीतिक तनाव उत्कर्षमा पुगेपछि वि.सं. १९११ देखि १९१२ सम्म भीषण नेपाल-भोट युद्ध चल्यो।
नेपाली सेना अत्यधिक उचाइ, हिउँदे तुफान र माइनस डिग्रीको तापक्रममा लडिरहेको थियो। तर सेनालाई हतियारको चरम अभाव हुन थाल्यो। नेपाल त्यतिबेला दक्षिणमा रहेको विशाल ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी र उत्तरको तिब्बत-चीन साम्राज्यको चेपुवामा थियो। सुगौली सन्धिपछिको कमजोर भू-राजनीतिक सन्तुलनमा बाह्य शक्तिहरूसँग हातहतियार माग्नु भनेको देशको राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमसत्तालाई सीधै विदेशीको पाउमा बन्धक राख्नु सरह थियो। जङ्गबहादुर राणा र उनका रणनीतिकारहरूले स्पष्ट रूपमा बुझेका थिए— यदि आफ्नै देशको माटोभित्र हतियार उत्पादन गर्ने बलियो घरेलु औद्योगिक जग बसेन भने, नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व कुनै पनि दिन समाप्त हुन सक्छ।
काठमाडौँ उपत्यकाभित्रका साना परम्परागत आरनहरू र त्यहाँका नेवार कालिगडहरू सीपमा अब्बल त थिए, तर उनीहरूको सीमित पारिवारिक उत्पादन प्रणालीले हजारौँको संख्यामा रहेका नियमित सैन्य पल्टनहरूको माग धान्न सम्भव थिएन। राज्यलाई ठूलो परिमाणमा फलाम धाउ उत्खनन गर्न सकिने, प्रशोधन गर्ने पानी र दाउराको प्रचुर उपलब्धता भएको, अनि रणनीतिक हिसाबले सुरक्षित रहने नयाँ औद्योगिक भूमिको खाँचो थियो।
यसै राष्ट्रिय संकटको घडीमा काठमाडौँबाट सरकारी भौगर्भिक टोली र अनुभवी खानी अन्वेषकहरूलाई चारैतिर पठाइयो। महाभारत पर्वत शृङ्खलाका विभिन्न डाँडाकाँडाहरू चहार्दै जाँदा रामेछापको दुर्गम भूगोलमा उनीहरूले फलाम खानी रहेको पत्ता लगाए। त्यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूले परापूर्वकालदेखि नै पहाडबाट रातो-कालो ढुङ्गा निकालेर घरेलु हँसिया र कुटो-कोदालो बनाउने गर्थे। जब सरकारी प्राविधिकहरूले ती ढुङ्गाहरूको परीक्षण गरे, उनीहरू छक्क परे— त्यो साधारण ढुङ्गा थिएन, त्यो त धातुको मात्रा अत्यधिक उच्च भएको हेमाटाइट र म्याग्नेटाइट फलामको विशाल भण्डार थियो।
अन्ततः वि.सं. १९२१ मा तत्कालीन राणा सरकारले रामेछाप जिल्लाको विकट हिमाली भूगोलमा पर्ने एकान फेदीमा पहिलो पटक फलाम उत्खनन अड्डा तथा आयुध निर्माण केन्द्र अर्थात् मेगजिन स्थापना गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गर्यो।
एकान फेदीदेखि ठोसे बजारसम्मको यात्रा
एकान फेदी सुरुवाती उत्पादनका लागि उपयुक्त ठहरिए पनि नदी किनारको भौगोलिक जोखिम, पहिरोको डर, ढुवानीको अचाक्ली कठिनाइ र कामदारहरूको असुरक्षित बसोबासका कारण त्यहाँ दीर्घकालीन विस्तार सम्भव भएन। त्यो ठाउँ नदी किनारको निकै साँघुरो खोँचमा थियो। वर्षायाममा बाढी र पहिरोको निरन्तर डर हुन्थ्यो। खानीबाट निकालिएको कच्चा धाउ बोकेर ल्याउन बाटो अत्यन्तै भिरालो र जोखिमपूर्ण थियो।
कामदारहरू बस्ने सुरक्षित ठाउँ थिएन र ढुवानीको खर्च धानिनसक्नु थियो। २९ वर्षसम्म राज्यले एकान फेदीबाट जेनतेन उत्पादन चलायो। तर सेनाको आधुनिकीकरण र हतियारको माग यति तीव्र गतिमा बढिरहेको थियो कि एकान फेदीको साँघुरो भूगोलले त्यसलाई थेग्नै सकेन। त्यसैले स्थापनाको करिब तीन दशकपछि, अर्थात् वि.सं. १९५० मा, यो सम्पूर्ण कारखानालाई अझ खुला, फराकिलो र अनुकूल भूगोल मानिएको नजिकैको ठोसे बजारमा स्थानान्तरण गरियो। ठोसे बजारमा सरेपछि यस अड्डाले पायो आफ्नो ऐतिहासिक औपचारिक नाम— ‘ठोसे मेगजिन’।
र यहीँबाट सुरु भयो नेपालको त्यो सुनौलो औद्योगिक अध्याय, जसले आगामी चार दशकसम्म सिङ्गो देशको सैन्य शक्तिलाई आफ्नो पौरखमा धान्नेवाला थियो।
युरोपबाट ठोसेसम्म: स्वीडिस मेसिन र मानिसको पौरख
वि.सं. १९५० को दशक सुरु हुँदै गर्दा बेलायती साम्राज्यसँग तत्कालीन राणा शासकहरूको सम्बन्ध सुमधुर बन्दै गएको थियो। यही कूटनीतिक अनुकूलताको फाइदा उठाउँदै नेपाल सरकारले आफ्नो सेनालाई आधुनिक बनाउन युरोपबाटै उच्च गुणस्तरका औद्योगिक मेसिनहरू खरिद गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गर्यो।
त्यतिबेला धातु विज्ञान र हेभी मेसिनरी निर्माणमा स्विडेनको नाम संसारभर प्रख्यात थियो। स्विडेनको ‘अरबोगा’ (Arboga) सहरमा अवस्थित मेसिन कारखानाहरूले त्यतिबेला विश्वस्तरीय लेथ मेसिन, हाइड्रोलिक प्रेस, फलाम काट्ने कटर, र धातु कुट्ने भारी ड्रप-ह्यामरहरू बनाउँथे। नेपाल सरकारले लन्डनस्थित बेलायती कूटनीतिज्ञहरूको समन्वयमा स्विडेनको अरबोगा कम्पनीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्यो र तत्कालीन समयमा १ लाख २५ हजार रुपैयाँको बजेट विनियोजन गरी ती यन्त्रहरूको अर्डर दियो। त्यो रकम तत्कालीन नेपालको कुल वार्षिक बजेटको तुलनामा असाधारण रूपमा ठूलो थियो।
मेसिन खरिद गर्नु एउटा कुरा थियो, तर ती भीमकाय फलामे यन्त्रहरूलाई हजारौँ माइल टाढा युरोपबाट ल्याएर नेपालको विकट हिमाली गाउँ ठोसेसम्म पुर्याउनु त्यो बेलाको सबैभन्दा ठूलो भौतिक र इन्जिनियरिङ चुनौती थियो।
स्विडेनमा तयार भएका ती हजारौँ किलो तौलका धातुका पाङ्ग्रा, फ्रेम र हाइड्रोलिक सिलिन्डरहरूलाई सुरुमा उत्तरी समुद्र हुँदै विशाल मालवाहक स्टिमसिपमा चढाइयो। ती जहाजहरू आन्ध्र महासागर, अफ्रिकाको केप अफ गुड होप हुँदै हिन्द महासागर पार गरेर भारतको तत्कालीन औपनिवेशिक राजधानी कोलकाताको खिडिरपुर बन्दरगाहमा आइपुगे। कोलकाताबाट ती यन्त्रहरूलाई इस्ट इन्डियन रेलवेको मालगाडीमा चढाएर उत्तरतर्फ रक्सौलसम्म ल्याइयो।
रेलको लिक सकिएपछि सक्कली अग्निपरीक्षा सुरु भयो। सीमावर्ती तराईको समथर मैदानबाट महाभारत पर्वत शृङ्खलाका ठाडा भीरहरू छिचोलेर ठोसेसम्म पुग्ने कुनै पक्की सडक थिएन। न गाडी गुड्ने ट्र्याक थियो, न त पुलहरू नै थिए। राणा सरकारले यस ढुवानीका लागि विशेष सैन्य कमान्ड खटायो। तराईको घनाजङ्गल पार गराउन बलिया हात्तीहरू परिचालन गरिए। तर जब बाटो महाभारत पहाडको चट्टानी उकालोमा प्रवेश गर्यो, हात्तीहरू पनि अगाडि बढ्न सकेनन्। त्यसपछि सुरु भयो मानव इतिहासकै एउटा असाधारण शारीरिक श्रमको कथा।
पहाडका साँघुरा, चिप्ला र ठाडा गोरेटोहरूमा सयौँ नेपाली भरियाहरू, स्थानीय मजदुर र सेनाका जवानहरू तैनाथ गरिए। ती भीमकाय स्वीडिस मेसिनहरूलाई मोटो सालको काठको फ्रेममा बाँधियो। दर्जनौँ बाक्ला बाबियो र जुटको डोरीले तिनलाई अगाडिबाट तान्ने र पछाडिबाट खस्न नदिन फलामे गल र काठका मुढाहरूको आड दिने व्यवस्था मिलाइयो। एउटा मात्र मेसिनको भाग सार्न सयभन्दा बढी मानिसहरू एकसाथ ‘होस्टे… हैंसे’ गर्दै दिनभरिमा मुश्किलले केही सय मिटर मात्र उकालो काट्न सक्थे। यदि कसैको खुट्टा चिप्लियो वा डोरी चुँडियो भने सयौँ किलोको फलामले मानिसहरूलाई किल्चेर सिधै सयौँ मिटर गहिरो खोँचमा खसाल्ने निश्चित हुन्थ्यो।
चिसो बतास, मुसलधारे पानी, जुका, भोक र थकाइको पर्वाह नगरी नेपाली भरियाहरूको पौरखी काँधले ती स्वीडिस यन्त्रहरूलाई भीरपहरा, सुनकोसीका डरलाग्दा भङ्गालाहरू र लेकाली भन्ज्याङहरू पार गराउँदै अन्ततः ठोसे बजारको प्राङ्गणमा सकुशल उतारे।
सिङ्गटी खानी र कच्चा फलामको आपूर्ति शृङ्खला
मेसिनहरू ठोसे बजारमा आइपुगेपछि अब अर्को मुख्य कार्य थियो— निरन्तर कच्चा फलाम धाउको आपूर्ति सुनिश्चित गर्नु। भौगर्भिक दृष्टिले ठोसे क्षेत्र चारैतिरबाट खनिजयुक्त पहाडहरूले घेरिएको छ। ठोसे मेगजिनलाई नियमित कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउन त्यस भेगका १८ वटा परम्परागत खानी विन्दुहरूलाई सक्रिय बनाइएको थियो।
यी १८ वटा खानीहरूमध्ये सबैभन्दा मुख्य, सबैभन्दा ठूलो र उच्च गुणस्तरको फलाम धाउ पाइने केन्द्र थियो— सिङ्गटी खानी। सिङ्गटी खानी ठोसे बजारबाट करिब चार किलोमिटर उत्तर-पूर्वतर्फको अग्लो पहाडी डाँडामा अवस्थित थियो। सिङ्गटीको फलाम सामान्य खालको थिएन। खानी तथा भूगर्भ विभागका आधुनिक विश्लेषणहरूले समेत सिङ्गटीको धाउमा हेमाटाइट र म्याग्नेटाइटको मात्रा अत्यधिक रहेको र धातुको प्राकृतिक शुद्धता ६० देखि ६५ प्रतिशतसम्म पुग्ने देखाएका छन्। त्यसैले सिङ्गटीको फलामबाट बन्ने धातु निकै बलियो, लचिलो र आन्तरिक रूपमा ठोस हुन्थ्यो। यही कारणले गर्दा सिङ्गटीको धाउलाई विशेष गरी तोपका नाल, बन्दुकका ब्यारेल र लामो समयसम्म भार थाम्न सक्ने विशाल संरचनाहरू ढलान गर्न मात्रै सुरक्षित राखिन्थ्यो।
सिङ्गटीबाहेक आरुबोटे, एकान, र ठोसे वरपरका अन्य डाँडाकाँडाहरूमा साना-ठूला खानीहरू फैलिएका थिए। हरेक बिहान सूर्यको पहिलो किरण ठोसेका हिउँचुलीमा पर्नुअघि नै सयौँ स्थानीय मजदुरहरू हातमा फलामे गल, घन, साबेल र बाँसका चोयाले बनेका डोकाहरू बोकेर पहाडतिर उक्लिन्थे। त्यस बेला खानी उत्खनन पूर्ण रूपमा मौलिक र साहसिक शारीरिक बलमा आधारित थियो। मजदुरहरूले पहाडको चट्टानी भित्तोमा आगो बालेर ढुङ्गालाई अत्यधिक तताउँथे, र तातो ढुङ्गामा चिसो पानी खन्याएर चट्टानलाई चर्काउँथे। त्यसपछि फलामे गल र घनले हानेर रातो-कालो रङ्गको भारी फलाम धाउ उप्काइन्थ्यो।
पहाडको भित्री खोँचबाट निकालिएको त्यो कच्चा धाउलाई सिधै ठोसे ल्याइँदैनथ्यो। ढुवानी मार्ग निकै अप्ठ्यारो भएकाले खानी क्षेत्रमै प्राथमिक प्रशोधनको काम गरिन्थ्यो। मजदुरहरूले साना घनले धाउलाई फुटाएर अवाञ्छित माटो र काम नलाग्ने सेतो क्वार्ट्ज ढुङ्गाहरूलाई पानीले पखालेर अलग गर्थे। जब शुद्ध धाउ मात्र बाँकी रहन्थ्यो, तब स्थानीय भरियाहरूले त्यो गह्रौँ धातुलाई डोकोमा भर्थे। एउटा भरियाले आफ्नो ढाडमा ५० देखि ६० किलोसम्मको धाउको भारी बोकेर ठाडो पहाडी ओरालो झर्दै ठोसे बजारको कारखाना परिसरमा ल्याइपुर्याउँथ्यो। दिनभरिमा ठोसे बजारको भण्डारण कक्षमा यस्ता सयौँ डोकाहरू खन्याइन्थे, जहाँ रातो-कालो फलामको धाउको विशाल पहाड नै खडा हुन्थ्यो।
जल-यान्त्रिक प्रविधि: नेपालको पहिलो इन्जिनियरिङ चमत्कार
ठोसेमा कच्चा धाउ आइपुग्यो र स्विडेनका अत्याधुनिक मेसिनहरू पनि जडान भए। तर, उद्योग सञ्चालनको पहिलो वर्षमै कारखाना एउटा गम्भीर वातावरणीय र ऊर्जा संकटको दलदलमा फस्यो। फलामको धाउलाई पगाल्न करिब १५०० डिग्री सेल्सियसको अत्यधिक उच्च तापक्रम चाहिन्छ। तत्कालीन समयमा कोइला खानी नेपालमा थिएन। त्यसैले भट्टीहरू तताउन ठोसे आसपासका घना वनजङ्गलबाट साल, कटुस र बाँझका रुखहरू काटेर काठको कोइला बनाइन्थ्यो। तर दिनरात चौबिसै घण्टा दर्जनौँ भट्टीहरू बल्दा केही वर्षभित्रै ठोसे वरपरका डाँडाहरू नाङ्गा हुन थाले। वनजङ्गल सखाप भएपछि कोइला बनाउन धेरै टाढाका लेकाली भेगहरूमा जानुपर्ने भयो, जसले गर्दा इन्धनको लागत आकाशियो र वन विनाशको डरलाग्दो संकट निम्तियो।
यदि इन्धन र ऊर्जाको वैकल्पिक उपाय नखोज्ने हो भने करोडौँ खर्चेर ल्याइएका ती स्वीडिस मेसिनहरू ठोसेको चौरमा फलामको थुप्रो मात्र बन्ने निश्चित थियो। यही संकटको घडीमा नेपाली कालिगड, स्थानीय मिस्त्री र इन्जिनियरहरूले प्रकृतिको विनाश रोक्न प्रकृतिकै अर्को उपहार— पानीको शक्तिलाई हतियार बनाए।
ठोसे बजार नजिकै पहाडको फेदीबाट तीव्र गतिमा बग्ने चिसो हिमाली खोलाको पानीलाई उनीहरूले इन्जिनियरिङको माध्यमबाट उपयोग गर्ने योजना बनाए। खोलाको मुहानबाट काठका ठूला-ठूला फल्याकहरू जोडेर लामो नहर अर्थात् काठको कुलो निर्माण गरियो। त्यो कुलोमार्फत पानीलाई कारखाना परिसरको माथिल्लो उचाइसम्म ल्याइयो। माथिबाट पानीलाई तीव्र वेगका साथ तल खसालेर विशाल काठ र फलामका पानी-घट्ट र प्रारम्भिक प्रकृतिका टर्बाइनहरूमा प्रहार गरियो। पानीको त्यो भीषण चापले गर्दा ती भीमकाय चक्काहरू तीव्र गतिमा घुम्न थाले।
नेपाली प्राविधिकहरूले ती घुमिरहेका चक्काहरूको मुख्य अक्षसँग फलामे गियर, पुल्ली र बाक्ला छालाका बेल्टहरू जोडे। यसरी पानीको प्राकृतिक प्रवाहबाट उत्पन्न भएको मेकानिकल ऊर्जालाई सिधै कारखानाभित्रका यन्त्रहरूसम्म पुर्याइयो।
यस जल-यान्त्रिक प्रणालीले एकसाथ तीनवटा कामहरू सहज बनाइदियो। भट्टीहरूमा हावा फुक्नका लागि प्रयोग हुने छालाका ठूला-ठूला धौँकनीहरूलाई यस प्रणालीसँग जोडियो। अब मानिसले हातले धौँकनी तन्काइरहनु परेन; पानीको घट्ट घुमेपछि धौँकनीहरू आफैँ तीव्र गतिमा खुम्चिने र फुक्ने गर्न थाले, जसले गर्दा भट्टीभित्र चौबिसै घण्टा अक्सिजनको निरन्तर तुफान चल्यो र फलाम पगाल्न आवश्यक उच्च तापक्रम सजिलै प्राप्त भयो।
त्यसैगरी फलाम कुट्ने गह्रौँ धातुका ड्रप-ह्यामरहरू पानीको गियर प्रणालीमार्फत स्वचालित रूपमा माथि उठ्ने र रातो तातो फलाममाथि बज्रिने भए। यसले गर्दा हातले घन ठोक्ने हप्तौँको काम केही मिनेटमै हुन थाल्यो। स्विडेनबाट ल्याइएका मेसिनहरू पनि यही पानीको अक्षबाट घुम्न थाले, जहाँ धातुका पाइपहरूलाई अत्यन्त सूक्ष्मताका साथ ताछेर चिल्लो बनाइन्थ्यो। यो नेपालको इतिहासमै जल-ऊर्जालाई यान्त्रिक शक्तिमा बदलेर अत्याधुनिक औद्योगिक उत्पादनमा प्रयोग गरिएको पहिलो ऐतिहासिक सफलता थियो।
जनशक्ति, उत्पादन र हतियारको कठोर परीक्षण
यो जटिल प्राविधिक कारखाना सञ्चालन गर्न दक्ष जनशक्तिको व्यवस्थापन पनि उत्तिकै व्यवस्थित थियो। धातु विज्ञान र कालिगढीमा सिद्धहस्त मानिएका काठमाडौँ उपत्यकाका ६ जना नेवार धातु-शिल्पीहरूलाई सपरिवार सहित ठोसेमा स्थानान्तरण गरी स्थायी रूपमा बसोबास गराइएको थियो। उनीहरूले मुख्य कालिगडका रूपमा फलाम पगाल्ने, तोपका नाल ढलान गर्ने र बन्दुकका लक-मेकानिज्म बनाउने कार्यको नेतृत्व गरे भने स्थानीय समुदायका कामदारहरूलाई सहायक शिल्पकारका रूपमा प्रशिक्षित गरे।
प्रशासनिक तथा सैन्य अनुशासन कायम राख्न कारखानाको प्रमुखका रूपमा ठोसेकै स्थानीय डिठ्ठा भक्तबहादुर कार्की नियुक्त थिए। उनको मातहतमा मुखिया सिंहराज श्रेष्ठ, नौसिन्दा वीरबहादुर श्रेष्ठ, सुबेदार कृष्णदत्त पौडेल र बहिदार फत्यबहादुर प्रधान जस्ता कर्मचारीहरूले लेखा, आपूर्ति र गुणस्तर व्यवस्थापनको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए।
ठोसे मेगजिनको प्राथमिक उद्देश्य नेपाली सेनालाई आधुनिक हतियारले सुसज्जित बनाउनु नै थियो। कारखानाले तत्कालीन समयमा प्रचलनमा रहेका मजल-लोडिङ बन्दुकहरू ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्थ्यो। ऐतिहासिक दस्तावेज र स्थानीय अभिलेखहरूका अनुसार ठोसेमा दैनिक रूपमा हतियार निर्माण गरिन्थ्यो, जसलाई तत्कालीन सैन्य भाषामा ‘नौ नाल बन्दुक’ भनिन्थ्यो। यसका साथै कारखानाबाट हलुका तोपहरू, तोपका गोला, छर्रा, विभिन्न क्यालिबरका गोलीगट्ठा र नेपाली सेनाका लागि अनिवार्य मानिने उच्च गुणस्तरका खुकुरी तथा तरबारहरू उत्पादन हुन्थे।
तर ठोसेमा हतियार बन्दैमा ती सिधै सिपाहीका हातमा थमाइँदैनथ्यो। राज्यको सैन्य सुरक्षासँग जोडिएको विषय भएकाले उत्पादित हतियारहरूको गुणस्तर परीक्षण अत्यन्त कठोर सैन्य मापदण्ड अनुसार सम्पन्न गरिन्थ्यो। ठोसे बजार नजिकै बनाइएको विशेष फायरिङ रेन्जमा बन्दुकका नालहरूमा दोब्बर बारुद भरेर पड्काइन्थ्यो, जसले गर्दा धातुमा कुनै सूक्ष्म छिद्र वा चर्केको भाग भए तुरुन्तै पत्ता लाग्थ्यो। यस परीक्षणमा उत्तीर्ण भएका हतियारहरूलाई मात्र सिलबन्दी गरी काठमाडौँस्थित केन्द्रीय शस्त्रागार अर्थात् सुन्दरीजल आर्सनलमा पठाइन्थ्यो। सुन्दरीजलमा सरकारी प्राविधिकहरूले पुनः अन्तिम जाँच गरेपछि मात्र ती हतियारहरू राजदरबार र सेनाका विभिन्न पल्टनहरूमा विधिवत् दाखिला गरिन्थे।
वि.सं. १९६० को दशकपछि भने संसारको सैन्य प्रविधिमा तीव्र गतिमा परिवर्तन आयो, जसका कारण ठोसेमा हातले बनाइने परम्परागत बन्दुकहरूको उत्पादन क्रमशः घटाइयो। त्यसपछि राज्यले ठोसे मेगजिनको विशाल उत्पादन क्षमतालाई नागरिक उपयोग र पूर्वाधार निर्माणतर्फ केन्द्रित गर्यो। त्यहाँ कृषि औजारहरू जस्तै कोदालो, कोदाली, हँसिया, गल, काठ काट्ने आरा, ताल्चा, ओदान, डिबिया र घोडातप निर्माण हुन थाले।
ठेक्का प्रणाली, शोषण र श्रमिक हडताल
कारखाना स्थापना भएको आधा शताब्दी पुग्दै गर्दा राणा शासनभित्र भ्रष्टाचार र आर्थिक विचलनको रोग सल्किन थाल्यो। काठमाडौँका शासकहरूलाई दुर्गम पहाडमा आफैँ प्रशासनिक खर्च व्यहोरेर, मजदुरहरूको रेखदेख गरेर उद्योग चलाउनु झन्झटिलो लाग्यो। उनीहरू कारखानाबाट सिधै र सजिलै राज्यकोषमा निश्चित रकम भित्र्याउन चाहन्थे। यही गलत नीतिको परिणामस्वरुप राणा सरकारले ठोसे फलाम खानीलाई ठेक्का प्रणाली अर्थात् निजीकरणको बाटोमा धकेलिदियो।
वि.सं. १९७३ मा तत्कालीन सरकारले पूर्व ३ नम्बरका साङ्गे लामालाई ठोसे खानी सञ्चालनको सम्पूर्ण ठेक्का सुम्पियो। तर साङ्गे लामा व्यापारी थिए, उनलाई न त धातु विज्ञानको ज्ञान थियो, न त जटिल भौगोलिक चुनौतीको। मजदुरहरूको असन्तोष र प्राविधिक कठिनाइका कारण उनले खानी चलाउन सकेनन् र घाटा खाएर हात झिके। त्यसपछि केही समय छ्योङ तामाङले ठेक्का लिएर उत्पादनलाई निरन्तरता दिने प्रयास गरे, तर उनी पनि असफल भए।
अन्ततः वि.सं. १९७७ मा ठोसे मेगजिनकै पूर्वकर्मचारी बहिदार फत्यबहादुर प्रधानले खानीको सम्पूर्ण ठेक्का हात पारे। ठेक्का प्रणाली लागू भएपछि ठोसे मेगजिनको राष्ट्रिय चरित्र समाप्त भयो। ठेकदारहरूले स्थानीय मजदुर र कालिगडहरूले रगत-पसिना बगाएर उत्पादन गरेको शुद्ध फलाम १ रुपैयाँमा ६ धार्नी अर्थात् करिब १४.६ किलोग्रामका दरले जबर्दस्ती खरिद गर्थे र बाह्य बजारमा सोही फलाम १ रुपैयाँमा ४ धार्नीका दरले महँगोमा बिक्री गरी अकुत मुनाफा आर्जन गर्थे। यो चरम दोहनकारी नीतिका कारण रातदिन आगोको रापमा काम गर्ने स्थानीय कालिगड र भरियाहरू ऋण, भोकमरी र गरिबीको चक्रमा फस्दै गए।
अन्ततः श्रमिकहरूको धैर्यको बाँध टुट्यो। वि.सं. १९७९ को अन्त्यतिर ठोसेका मजदुर, कालिगड र भरियाहरूले औजार भुइँमा फालेर हडतालको घोषणा गरे। मजदुरहरूको व्यापक विरोध र उत्पादनमा आएको भारी गिरावटपछि वि.सं. १९८० साउन १४ गते सरकारले उक्त ठेक्का सम्झौता खारेज गर्न बाध्य भयो र पुनः स्थानीय कालिगडहरूकै सहभागितामा धाउ उत्खनन तथा धातु प्रशोधन गर्ने पुरानै व्यवस्था पुनर्बहाली गर्यो। तर त्यो सात वर्ष लामो ठेक्का प्रणालीको शोषणले ठोसे मेगजिनको संगठनात्मक मेरुदण्ड भाँच्चिइसकेको थियो। दक्ष कालिगडहरू विस्थापित भइसकेका थिए र कारखानामा पहिलेको जस्तो ऊर्जा र अनुशासन बाँकी रहेन।
पतनका कारणहरू र २००७ सालको आगजनी
वि.सं. १९८० को दशकपछि ठोसे फलाम कारखानाको सुनौलो युग बिस्तारै अन्त्यतिर धकेलियो। कारखाना यसरी ओरालो लाग्नुका पछाडि स्थानीय, क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय कारणहरूको एउटा जटिल जालो थियो।
प्रथम विश्वयुद्धपछि विश्वको सैन्य प्रविधिमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आयो। बेलायत र अन्य पश्चिमी देशहरूले म्यागजिन-फिड हुने लि-इन्फिल्ड जस्ता अत्याधुनिक राइफलहरू ठूलो परिमाणमा बनाउन थाले। पहिलो विश्वयुद्धमा गोर्खाली सैनिकहरूको योगदानबाट प्रभावित भएको बेलायती सरकारले नेपाललाई सिधै आधुनिक बन्दुक र गोलीगट्ठा सहुलियत दरमा उपलब्ध गराउन थालेपछि राणा शासकहरूले ठोसेमा मौलिक हतियार बनाउने प्रक्रियालाई निरन्तरता दिन आवश्यक ठानेनन्, जसले गर्दा कारखानाको रणनीतिक महत्त्व समाप्त भयो।
वातावरणीय तथा इन्धन संकट यसको अर्को आन्तरिक कारण थियो। दशकौँसम्म वनको अनियन्त्रित फँडानीका कारण ठोसे वरपरका वनजङ्गलहरू उजाड भइसकेका थिए। काठको कोइला निकै टाढाबाट ओसार्नुपर्दा ढुवानी खर्च यति बढ्यो कि उत्पादित फलामको लागत बजार मूल्यभन्दा अत्यधिक महँगो हुन पुग्यो। योसँगै भारतमा टाटा आइरन एन्ड स्टिल कम्पनी जस्ता ठूला आधुनिक औद्योगिक प्लान्टहरू खुलेपछि त्यहाँबाट सस्तो र गुणस्तरीय फलाम नेपाल भित्रिन थाल्यो, जसका अगाडि ठोसेको श्रम-आधारित उत्पादनले बजार प्रतिस्पर्धा गर्न सकेन।
कारखानाको भौतिक विनाश र पूर्ण अन्त्य भने वि.सं. २००७ सालको राजनीतिक क्रान्तिका दौरान भयो। २००७ सालमा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा राणा शासनविरुद्ध देशभर सशस्त्र क्रान्ति फैलिएको थियो। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका रुपमा चिनिने यो संघर्षका बेला ठोसे फलाम खानीमा नराम्रो क्षति पुग्यो। राणा शासनविरुद्ध लडिरहेको नेपाली कांग्रेसको मुक्तिसेनाले वि.सं. २००७ माघमा ठोसे मेगजिन कब्जा गर्यो। ‘प्राचीन नेपाल’ पत्रिकामा उल्लेख भएअनुसार आन्दोलनकारीहरू चार दिनसम्म सोही अड्डा परिसरमा बसे। र १९ माघ २००७ मा उद्योगमा भएका कागजपत्रसहित भौतिक संरचनामा आगो लगाएर नष्ट गरियो।
त्यसैसँगै नेपालको पहिलो औद्योगिक क्रान्तिको करिब नौ दशक लामो गौरवमय इतिहास सेतो खरानीको थुप्रोमा परिणत भयो, र ठोसेको प्रविधि सधैँका लागि अन्धकारको गर्भमा बिलायो। त्यसपछि फलाम खानीमा रोकिएको उत्पादन फेरि सुरु भएन।
कवाडीमा लिलाम भएको स्वाभिमान: आजको यथार्थ
वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति त सफल भयो, देशमा प्रजातन्त्र आयो, तर क्रान्तिपछि सिंहदरबारमा फेरिएका कुनै पनि सरकारहरूको नजर ठोसेको त्यो भग्नावशेषतिर परेन। नयाँ नीति निर्माताहरूले ठोसेलाई आधुनिक औद्योगिक प्लान्टका रूपमा पुनः ब्युँझाउने कुनै योजना बनाएनन्।
वि.सं. २०२४ मा त झन् सरकारले ठोसे मेगजिनमा बाँकी रहेका धातुका उपकरण र औजारहरूलाई कवाडीको भाउमा लिलाम गरिदियो। कवाडीहरूले फुटाउन र बोक्न मिल्ने जति सबै धातुका पाटपुर्जा उठाएर लगे, र ढुवानी गर्न नसकिने ती भीमकाय स्वीडिस फलामे फ्रेमहरू मात्र चौरमा अलपत्र छाडिदिए। यसरी, १ लाख २५ हजार रुपैयाँको विशाल धनराशि खर्चेर, हात्ती र सयौँ भरियाको छातीको बलमा हिमाल चढाइएका ती ऐतिहासिक स्वीडिस यन्त्रहरू आफ्नै देशको सरकारद्वारा कवाडीको मूल्यमा लिलाम भएर सडकको धुलोमा फ्याँकिए।
आज समय बदलिएको छ। नेपालमा निर्माण हुने हरेक घर, हरेक जलविद्युत् आयोजना, हरेक पक्की सडक, पुल र भौतिक पूर्वाधारका लागि आवश्यक पर्ने डन्डी, रड, पाता र सिमेन्ट उद्योगका लागि चाहिने फलाम हामी शतप्रतिशत परदेशबाट आयात गरिरहेका छौँ। हरेक वर्ष नेपालको खर्बौं रुपैयाँ विदेशी मुद्रा केवल कच्चा फलाम र फलामे उत्पादन खरिद गर्नका लागि देशबाट बाहिरिइरहेको छ। भान्सामा प्रयोग हुने सामान्य चक्कु, सियो, र किसानले चलाउने कोदालोदेखि ठूला उद्योगका मेसिनसम्मका लागि हामी विदेशी बजारको दयामा निर्भर छौँ।
जुन देशका पुर्खाहरूले आजभन्दा डेढ सय वर्षअघि, कुनै इन्जिनियरिङ कलेज नहुँदा, कुनै विदेशी ऋण नलिँदा, र कुनै विदेशी इन्जिनियरको सहायताविना आफ्नै हिमालको छाती चिरेर फलाम निकालिरहेका थिए— आज त्यही देशका सन्तानहरू आफ्नै जमिनमुनि १ करोड टन फलामको भण्डारमाथि बसेर विदेशबाट अर्बौंको फलाम आयात गरिरहेका छन्।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्